معماری ایرانی

معماری ایرانی

شیوه پارسی

شیوه پارسی نخستین شیوه معماری ایران است که روزگار هخامنشی تا حمله اسکندر به ایران یعنی از سده ششم پیش از میلاد تا سده چهام را در بر می گیرد.
نام این شیوه از تیره (قوم) پارس برگرفته شده است که در این روزگاران بر کشور پهناور ایران فرمانروایی میکردند.در معماری پارسی سقف تخت با تیر وستون اجزا اصلی ساختمانی بوده است. از چوب به سادگی میشد برای پوشش دهانه هایی از ۲.۵ تا ۳.۵  گز بهره گیری کرد. ولی در معماری تخت جمشید دهانه میان ۲ ستون را تا حدود ۶ گز رسانده اند و این بزرگترین دهانه چوب پوش در جهان آن زمان بود. چنین چوبی در خور این دهانه در ایران یافت نمیشد.از این رو چوب های درخت کنار را از جبل عامل لبنان از راه شوش به تخت جمشید رسانده اند وآن را به کاربرده اند.
پارسیان اتاق هایی می ساختند که دو ستون در میان ان بود و دو تیرچوبی را برروی هم با کنف می بستند و روی ستونها می گذاشتند.بدین گونه به توانایی باربری تیر می افزودند.
در معماری پارسی نو اوری های شگفتی در ساخت اسمانه (سقف) تخت بکار برده می شد.برای نمونه در تیر ریزی اسمسنه برای اینکه تیرچه ها در دودهانه کنار هم سنگینی بار را بر روی یک تیر باربر نگذارد راستای چیدن انها را تغییر می دادند.
بدین گونه سر هر تیرچه بالشتکی به پهنای یک تیر باربر پیدا می کرده است و این برای گسترش بار تیرچه بهتر بود.
در شیوه پارسی آرایه های به کار رفته که هرکدام منطقی خاص داشته است.
آرایه (تزیینات) سر ستون در معماری ایران ریشه کهنی دارد. در دخمه های مادی سرستون هایی بر دیواره کنده شده که همانند سرستون های ایونی یونان هستند، شاید بتوان منطق دست یافتن به این ریخت ها را چنین پنداشت که چون برای سوار کردن و نگهداشتن دو تیر درکنار هم بر بالا و دو سوی یک ستون انها را با ریسمانی بنام کبال بهم می بسته اند وسپس تخته ای بر روی انها برای بالشتک می گذاشتند. این چفد و بست وپیچش ریسمان سر تیرها کم کم دگرگون شده و همانندی چون سرستون ایونی پیدا کرده است.در تخت جمشید این ارایه در چند جا یافت می شود شیوه پارتی ویژگی های  معماری شیوه پارتی به قرار زیر است:
گوناگونی در طرح‌ها و بهره گیری از اندام‌های گوناگون
جفت سازی در نیایشگاه‌ها و کاخ‌های پذیرایی و پاد جفت سازی در کاخ‌های مسکونی و خانه‌ها
درونگرایی با بهره گیری از میانسرا
شکوه و عظمت دادن به ساختمان‌ها با بلند ساختن آنها
بهره گیری از آسمانه‌های خمیده تاقی و گنبدی (تاق آهنگ، تاق و تویزه و نیم گنبد) بهره گیری از چفدهای مازه دار
برای تاق‌ها و گنبدها ،پی سازی با سنگ لاشه. گوشه سازی چوبی، سکنج، ترمبه و فیلپوش در زیر گنبدها.
ساختمایه‌های بوم آورد، سنگ لاشه، خشت و آجر

شیوه خراسانی

این شیوه در قرن اول هجری آغاز شد و تا قرن چهارم ادامه داشت. تأثیر اصلی را در این مکتب از هنر ساسانیان و خصوصاً بناهای طاق‌قوسی چون ایوان مداین و طاق کسری دریافت کرده بود. در این شیوه مساجد به صورت شبستانی یا چهل‌ ستونی هستند. قوس‌ها به صورت بیضی یا تخم‌مرغی هستند و مساجد در این عصر بسیار ساده هستند. از بناهای این دوره می‌توانیم به مسجد جامع فهرج و مسجد تاریخانه دامغان (خدای‌خانه دامغان) اشاره کنیم.

شیوهٔ رازی

شیوه‌ای در معماری ایرانی است که مربوط به سدهٔ پنجم تا آغاز سدهٔ هفتم (سامانیان، سلجوقیان و خوارزمشاهیان) است.
معماری این دوره را می‌توان مجموعه‌ای از تمام معماری‌های گذشته ایران دانست.
اغاز کار این شیوه هر چند از شمال ایران بوده , اما در شهر ری پا گرفته است. و بهترین ساختمانها در آن شهر ساخته شده اند گرچه در پی غارت شهر بدست محمود غزنوی از میان رفته اند. این شیوه از زمان زیاریان آغاز و در زمان‌های (ال بویه،سلجوقیان، اتابکان، خوارزمشاهیان) پی گرفته می‌شود.
توضیح این نکته لازم است که در پایان شیوه خراسانی بناهایی داریم که بیش‌تر به شیوه رازی می‌خورد.(بنای مقبره امیر اسماعیل سامانی،مزار ارسلان جاذب،مناره ایاز) با وجود اشتراک زمانی با شیوه خراسانیان، بناهای نخستین بر شیوه رازی اند.
محمدکریم پیرنیا در مقاله «سبک شناسی معماری ایران» (۱۳۴۷) سبک‌های معماری را به زادگاه‌های آن‌ها نسبت داده و از «سبک رازی» نام می‌برد. معماری در این دوره مشخصات معماری گذشته را در کاربری‌های جدید به کار برد. در این دوره با فراوانی‌های انواع معماری روبرو هستیم که در آنها از معماری‌های قبل از اسلام الگو گرفته شده و ساخته گردیده‌اند. درواقع با تشکیل حکومت سامانیان در شرق امپراطوری اعراب، اولین حکومت نیمه مستقل ایرانی تشکیل شد. حکومت طولانی و نسبتا طولانی این دولت باعث شد نهضتی آغاز شود که به درستی از سوی بسیاری از محققین به عنوان تجدید حیات علمی و ادبی ایران دوره اسلامی نامگذاری شده‌است که در حدود چهار قرن که با دولت سامانیان آغاز و حضیض آن با دولت خوارزمشاهیان است.
می‌توان دستاورهای معماری این دوره رابه صورت زیر دانست: پدید آمدن ساختمان با کارکردهای متفاوت همچون مدارس، آرمگاهها و
استفاده از طرح چهار ایوانی در بناها استفاده از تاقهای چهار بخش، کاربندی، تاق کلنبو و تاق چهار ترک ساخت گنبد به روشهای مختلف همچون گنبد رک و گسسته ناری و ابداع گنبد دوپوسته و گنبد ترکین با تویزه استفاده دوباره از مصالح مرغوب در بناها به کاربردن آجر پیشبر به دو صورت لعاب دار و بی لعاب ابداع شیوه معقلی که گره سازی با آجر و کاشی است به کار بردن نگاره‌های آجری با خطوط شکسته و مستقیم
به کار بردن انواع گچ بری‌ها در بناها

۱گچ بری شیر شکری بابر جستگی کم

۲گچ بری برجسته با بر جستگی بیشتر

۳گچ بری زبره با برجستگی بیشتر بدون ساییدگی گوشه‌ها

۴گچ بری برهشته با برجستگی زیاد

آنچه مسلم است دوره رازی را می‌توان رنسانسی برای ایران قدیم دانست که متاسفانه با حمله مغول به این کشوراکثر آثار این دوره نابود شد.

شیوه آذری

سبکی در معماری ایرانیِ پس از اسلام است که به آذربایجان منسوب است. این شیوه، سبک مغول یا ایرانی – مغول نیز نامیده می‌شود و در دورهٔ حکومت ایلخانان بر ایران رواج یافت.
پیرنیا می‌نویسد پس از اینکه هولاکو در مراغه مستقر شد، معماری ایرانی ترقی کرد و در پی دگرگونی‌های سیاسی، اجتماعی و اقتصادی در جامعه، سبک رازی (معماری دوره سلجوقی) نیز تغییر کرد و «سبک آذری» زاده شد. سبک آذری از مراغه آغاز شده و با نام «سبک مغولی» به تبریز و سلطانیه و سپس به سراسر ایران و خارج ایران رفت و روز به روز درخشان‌تر شد.

شیوه اصفهانی 

نام آخرین نوع شیوه معماری سنتی ایرانی است، و دو دوره دارد که دوره نخست آن به زمان قراقویونلوها باز میگردد.

به حکومت رسیدن سلسله صفویه در ایران موجب به وجود آمدن حکومتی شد که ایران بعد از سلسله ساسانیان به خود ندیده بود.. آنچه مشخص است که دولت صفوی جمع بندی از تاریخ چند هزارساله ایران بوده که مکتبی را تحت عنوان اصفهانی را از جمع بندی ماهرانه فلسفه، هنر، معماری و شهر سازی روز گار کهن ارائه کردو آن را با توجه به مصادیق و مفاهیم روز خود به جامعه معرفی کرد.